ဂရပ်ဖ်-ဗာဆက်စ်-ဟို့စ် ရောဂါ (Graft Versus Host Disease) (GVHD)

ဂရပ်ဖ်-ဗာဆက်စ်-ဟို့စ် ရောဂါ (graft versus host disease) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။

ဂရပ်ဖ်-ဗာဆက်စ်-ဟို့စ် ရောဂါ (Graft versus host disease) (GVHD) သည် သွေးဖွဲ့စည်းပေးသော ပင်မကလပ်စည်း အစားထိုးကုသမှု (Hematopoietic Cell Transplant) (အများအားဖြင့် ရိုးတွင်းခြင်ဆီ အစားထိုးကုသမှု သို့မဟုတ် ပင်မကလပ်စည်း အစားထိုးကုသမှုဟု ခေါ်သည်) ၏ ပြင်းထန်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံ အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်စေနိုင်သော နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။

GVHD သည် အခြားသူထံမှ ဆဲလ်များကို အသုံးပြုသော အစားထိုးကုသမှု (Allogeneic Transplant) ပြုလုပ်ပြီးနောက် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ သွေးဖွဲ့စည်းပေးသော ပင်မကလပ်စည်းများ (Hematopoietic Cells) ၏ အရင်းအမြစ်ပေါ် မူတည်၍ အစားထိုးကုသမှု အမျိုးအစား 2 မျိုး ရှိပါသည် – အခြားသူထံမှ ပင်မကလပ်စည်းများကို ရယူအသုံးပြုသော အစားထိုးကုသမှု (Allogeneic Transplant) နှင့် မိမိကိုယ်ပိုင် ပင်မကလပ်စည်းများကို ရယူအသုံးပြုသော အစားထိုးကုသမှု (Autologous Transplant)တို့ ဖြစ်ပါသည်။ အခြားသူထံမှ ပင်မကလပ်စည်းများကို ရယူအသုံးပြုသော အစားထိုးကုသမှု (Allogeneic Transplant) သည် ဆဲလ်များကို အခြားသူတစ်ဦးထံမှ ရယူသော အစားထိုးကုသမှု ဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်ပိုင် ပင်မကလပ်စည်းများကို ရယူအသုံးပြုသော အစားထိုးကုသမှု (Autologous Transplant) သည် ဆဲလ်များကို လူနာကိုယ်တိုင်ထံမှ ရယူသော အစားထိုးကုသမှု ဖြစ်သည်။

GVHD သည် လှူဒါန်းသူထံမှ ရရှိသော ကိုယ်ခံအားဆဲလ်များ (Graft) က လူနာ၏ ပုံမှန်ဆဲလ်များနှင့် တစ်ရှူးများ (Host) ကို ပြင်ပမှ ဝင်ရောက်လာသော အရာများအဖြစ် မှတ်ယူပြီး တိုက်ခိုက်သောအခါ ဖြစ်ပွားပါသည်။ ထို ကိုယ်ခံအားတုံ့ပြန်မှု (Immune Reaction) သည် ရောဂါလက္ခဏာများသည် လှူဒါန်းသူ၏ ဆဲလ်များကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ မည်သည့်အစိတ်အပိုင်း ထိခိုက်ပျက်စီးသွားသည်အပေါ် မူတည်ပါသည်။

GVHD သည် အစားထိုးကုသမှု ခံယူပြီးနောက် လူနာများ၏ ခန့်မှန်းခြေ 20% မှ 50% အထိတွင် ဖြစ်ပွားသည်။ ၎င်းသည် အစားထိုးကုသမှု ပြုလုပ်ပြီးနောက် မည်သည့်အချိန်တွင်မဆို ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။ GVHD ဖြစ်ပွားလာပါက၊ ကုသရန် ခက်ခဲနိုင်ပြီး ပြင်းထန်သော အခြေအနေများတွင် အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။

GVHD တွင် အမျိုးအစား 2 မျိုး ရှိသည်-

• ရုတ်တရက်ဖြစ်သော (Acute)
• နာတာရှည်ဖြစ်သော (Chronic) တို့ ဖြစ်ပါသည်

ဖြစ်နိုင်ခြေမြင့်တက်စေသည့် အကြောင်းအချက်များ

GVHD အတွက် အန္တရာယ်ရှိသော အချက်များတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်-

ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း

ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့မှ GVHD ကို ကာကွယ်ရာတွင် အကူအညီဖြစ်ရန်အဆင့်များဖြင့် ဆောင်ရွက်ပါမည်။

• အလှူရှင်ရွေးချယ်ခြင်း - ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့မှ HLA-ကိုက်ညီမှု အနီးစပ်ဆုံး အလှူရှင်ကို ရွေးချယ်ပါမည်။
• အလှူရှင်ဆဲလ်များကို ထိန်းချုပ်ခြင်း - အလှူရှင်ဆဲလ်များ (အစားထိုးပစ္စည်း) များကို GVHD ဖြစ်ပွားနိုင်သည့် အလှူရှင်ကိုယ်ခံအားစနစ် တုံ့ပြန်မှုကို တားဆီးရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အလှူရှင် T ဆဲလ်များ၏ အရေအတွက်ကို လျော့ကျစေရန် ထိန်းချုပ်ပါမည်။ ဤသို့ ပြုပြင်ပြင်ဆင်ခြင်းကို ဆဲလ်များကို လူနာထံသို့ မသွင်းမီ ဆဲလ်ပြုပြင်စီမံသည့်ဓာတ်ခွဲခန်း၌ လုပ်ဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ ဆဲလ်များ သွင်းပေးပြီးနောက်တွင်လည်း လူနာအား သတ်မှတ်ထားသော ဆေးဝါးအချို့ ပေးခြင်းဖြင့် လုပ်ဆောင်နိုင်ပါသည်။
• ကိုယ်ခံစွမ်းအားစနစ်ကို ကျဆင်း‌အောင် ပြုလုပ်ပေးသည့်ဆေး ဆေးဝါးများ - လူနာများသည် အလှူရှင်၏ ကိုယ်ခံအားဆဲလ်များ၏ လှုပ်ရှားမှုကို လျှော့ချရန် ဆေးဝါးများ သောက်ရနိုင်သည်။ များသောအားဖြင့် ဆေးဝါးများတွင် ဆိုင်ကလိုစပိုရင်း (Cyclosporine)၊ တာခရိုလီမက်စ် (Tacrolimus)၊ ဆိုက်ရိုလီမတ်စ် (sirolimus)၊ မီသိုထရက်ဇိတ် (methotrexate)၊ မိုင်ကိုဖီနောလိတ် မိုဖီတေးလ် (mycophenolate mofetil)၊ ဆိုက်ကလိုဖော့စဖမိုက်ဒ် (cyclophosphamide)၊ anti-thymocyte globulin (ATG) နှင့် အလမ်တူဇူးမဘ် (alemtuzumab) တို့ ပါဝင်သည်။

လူနာများနှင့် မိသားစုများသည် မည်သည်တို့ကို လုပ်ဆောင်နိုင်သနည်း

GVHD ကို တားဆီးရန် ကူညီရာတွင် တက်ကြွစွာပါဝင်ရန် လူနာများနှင့် မိသားစုများကို တိုက်တွန်းပါသည်-

• ညွှန်ကြားထားသော ဆေးညွှန်းများအတိုင်း လိုက်နာဆောင်ရွက်ပါ။ ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့မှ သောက်သုံးရန်ညွှန်ကြားထားသော ဆေးများကို လူနာက တိတိကျကျလိုက်နာသောက်သုံးရန် အရေးကြီးပါသည်။
• ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်ပါ။ မည်သည့်ပြောင်းလဲမှုကိုမဆို ပြုစုစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့ကို အသိပေးပါ။ ၎င်းပြောင်းလဲမှုများသည် GVHD ကို ညွှန်ပြနိုင်ပါသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့်၊ GVHD သည် အစောပိုင်းအဆင့်များတွင် ပိုမိုလွယ်ကူစွာ ကုသနိုင်သည်။ မြန်ဆန်စွာသိလိုက်နိုင်ခြင်းသည် လူနာ၏ ရေရှည်ကျန်းမာရေးအတွက် ကောင်းကွက်တစ်ခုကို ဖန်တီးနိုင်ပါသည်။
• အရေပြားကို နေရောင်နှင့် မထိအောင် ကာကွယ်ပါ။ နေအလင်းရောင်ထိတွေ့ခြင်းသည် GVHD ကို အစပျိုးလိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုဆိုးရွားစေခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အပြင်သွားချိန်တွင် ဦးထုပ်၊ အင်္ကျီလက်ရှည်များ၊ ဘောင်းဘီအရှည်များ ဝတ်ခြင်း နှင့် SPF 30 နှင့် အထက် နေလောင်ကာလိမ်းဆေး လိမ်းခြင်းများပြုလုပ်ရန် လူနာများကို တိုက်တွန်းပါ။ နေရောင်အောက်ထွက်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် အကောင်းဆုံး ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ရောဂါရှာဖွေဖော်ထုတ်ခြင်းနှင့် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်း

GVHD လက္ခဏာများအတွက် လူနာများကို အနီးကပ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးလိမ့်မည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်ဆေးခြင်းများ၊ ဆေးမှတ်တမ်း မှတ်သားခြင်း၊ ဓာတ်ခွဲခန်း စစ်ဆေးခြင်းများနှင့် ပုံရိပ်ဖော်စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းများ ပါဝင်နိုင်ပါသည်။

နောက်ထပ် စစ်ဆေးခြင်းများသည် ရောဂါလက္ခဏာများအပေါ်တွင် မူတည်သည်။ စစ်ဆေးခြင်းများတွင် အရေပြားအပါအဝင် အသားစယူ၍ စစ်ဆေးခြင်း၊ အပေါ်ပိုင်း အစာအိမ်တွင်း မှန်ပြောင်းဖြင့် ကြည့်ရှုစစ်ဆေးခြင်း နှင့်/ သို့မဟုတ် အူမကြီးအတွင်း မှန်ပြောင်းကြည့်၍ စစ်ဆေးခြင်း၊ ဓာတ်ခွဲခန်း စစ်ဆေးခြင်းများ၊ နှင့် ပုံရိပ်ဖော်စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းများပါဝင်နိုင်သည်။

ကုသမှု

ကုထုံးသည် အလွန်အကျူးအလုပ်လုပ်နေသော အလှူရှင် ကိုယ်ခံအားစနစ် တုံ့ပြန်မှုကို ရပ်တန့်ခြင်းနှင့် သာမန်တစ်ရှူးများကို ကိုယ်ခံအားစနစ်မှ မတိုက်ခိုက်စေရန် ပြန်လည်လေ့ကျင့်ခြင်းတို့ကို ရည်ရွယ်သည်။ ကုထုံးသည် လူနာနှင့် ၎င်းတို့၏ ရောဂါလက္ခဏာများအပေါ် အခြေခံပြီး ပြောင်းလဲနိုင်ပါသည်။

ဆေးဝါးများ

ကော်တီကိုစတီးရိုက်ဆေးဝါးများ စသည့် မီသိုင်းလ်ပရက်ဒ်နီဆိုလွန်း (Methylprednisolone)၊ ဒက်ဆာမက်သစုန်း (Dexamethasone) နှင့် ပရက်နီဆုန်း (prednisone) ဆေးတို့သည် GVHD ကုသရာတွင် အဓိကဆေးဝါးများဖြစ်ကြသည်။ ဆေးဝါးများကို သွေးကြောမှ၊ ပါးစပ်မှ၊ ခရင်မ် သို့မဟုတ် လိမ်းဆေး၊ မျက်စဉ်းများ သို့မဟုတ် ခံတွင်းဆေးရည်များအဖြစ် ပေးနိုင်သည်။

အခြားဆေးဝါးများဖြစ်သော ခုခံအားစနစ်ကိုဖိနှိပ်ခြင်း ဆေးများ (အပေါ်ရှိ ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း အပိုင်းတွင် ဖော်ပြထားသော ဆေးများကဲ့သို့)၊ ကိုယ်ခံအားစနစ်သုံး ကုထုံး နှင့် ပစ်မှတ်ထား ကုထုံးများ ပါဝင်နိုင်သည်။

အလင်းရောင်ပေး ကုထုံး

အလွန်သေးငယ်သော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV) B အလင်းရောင်ကုထုံးနှင့် ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပ အလင်းပေးကုထုံး (ECP) တို့သည် GVHD ကို အလင်းပေးကုသရာတွင် အသုံးပြုကြသည့် ကုထုံး 2 မျိုးဖြစ်သည်။ 

ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် အလင်းရောင်ကုထုံးတွင် GVHD ကြောင့်ဖြစ်ပေါ်သော အရေပြားဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ကုသရန် UVB ဓာတ်ရောင်ခြည်ကို အသုံးပြုသည်။ 

ECP တွင် သွေးများကိုစုဆောင်းပြီး သွေးနီဥဆဲလ်များ၊ သွေးဖြူဥဆဲလ်များနှင့် သွေးဥမွှားများအဖြစ်သို့ ခွဲထုတ်လိုက်ခြင်းများပါဝင်သည်။ သွေးဖြူဥများကို ဆေးများနှင့် ကုသပြီး ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် (UV) အလင်းနှင့် ထိတွေ့စေသည်။ ထို့နောက် ၎င်းဆဲလ်များကို အခြားသွေးဆဲလ်များနှင့်အတူ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ပြန်ထည့်ပေးသည်။ ဤကုသခံလိုက်ရသော ဆဲလ်များသည် GVHD ကို ကူညီတိုက်ခိုက်ရန် ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို လှုံ့ဆော်နိုင်သည်။

—

မှတ်ချက်- မှားလေ့ရှိသော အယူအဆတစ်ခုမှာ GVHD သည် အစားထိုးခြင်း အောင်မြင်ရန် လိုအပ်သောအရာတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အယူအဆဖြစ်သည်။ ၎င်းအချက်မှာ အမှန် မဟုတ်ပါ။ လူနာသည် အစားထိုးခြင်း အောင်မြင်ရန်အတွက် GVHD ဖြစ်ရန် မလိုအပ်ပါ။

ဆက်စပ်သည့် အကြောင်းအရာ