Przeszczep komórek macierzystych (szpiku kostnego)

Czym jest przeszczep komórek macierzystych?  

Przeszczep komórek macierzystych lub szpiku kostnego to zabieg medyczny polegający na zastąpieniu brakujących lub uszkodzonych komórek macierzystych krwiotwórczych (hematopoetycznych lub progenitorowych) zdrowymi komórkami macierzystymi. Zabieg ten znany jest również jako przeszczep szpiku kostnego (bone marrow transplant, BMT), przeszczep komórek krwiotwórczych (hematopoietic cell transplant, HCT) lub przeszczep hematopoetycznych komórek macierzystych (hematopoietic stem cell transplant, HSCT). 

Głównym źródłem komórek macierzystych jest szpik kostny. Szpik kostny jest miękką, gąbczastą substancją wypełniającą środek większości kości w ciele. Szpik kostny można nazwać fabryką komórek krwi, ponieważ tkanka ta nieustannie wytwarza nowe krwiotwórcze komórki macierzyste. Komórki te następnie dojrzewają, przekształcając się w:

• Krwinki czerwone (transportujące tlen)
  
• Płytki krwi (biorące udział w procesach krzepnięcia krwi)
  
• Białe krwinki (zwalczające zakażenia)
  

Przeszczep komórek macierzystych może być stosowany w leczeniu niektórych nowotworów wieku dziecięcego, niedokrwistości sierpowatokrwinkowej oraz niektórych innych zaburzeń krwi lub układu odpornościowego. Proces przeszczepu jest złożony. Jest to poważny zabieg medyczny, który może powodować poważne działania niepożądane. Zespół opiekujący się dzieckiem poinformuje Cię, czy przeszczep komórek macierzystych może być rozwiązaniem dla Twojego dziecka. 

Na czym polega przeszczep komórek macierzystych

Wyróżnia się 2 rodzaje przeszczepów komórek macierzystych:

• W przeszczepie allogenicznym  wykorzystuje się komórki macierzyste pobrane od dawcy. 
  
• W przeszczepie autologicznym  wykorzystuje się własne komórki pacjenta.

Komórki macierzyste do przeszczepu mogą pochodzić ze szpiku kostnego (pobieranie szpiku kostnego) lub z krwi (oddawanie komórek macierzystych krwi obwodowej).

Ogólne etapy procesu przeszczepu komórek macierzystych obejmują:

1. Znalezienie odpowiedniego dawcy (w przypadku przeszczepu allogenicznego).
   
2. Pobranie komórek macierzystych od dawcy (przeszczep allogeniczny) lub od dziecka (przeszczep autologiczny)
   
3. Przeprowadzenie badań i ocen poprzedzających przeszczep w celu potwierdzenia, że dziecko kwalifikuje się do przeszczepu.
   
4. Kondycjonowanie, czyli leczenie poprzedzające przeszczep, obejmujące chemioterapię i/lub radioterapię. 
   
5. Wlew komórek macierzystych do żyły, w dużym stopniu przypominający transfuzję krwi.
   
6. Komórki macierzyste przemieszczają się do szpiku kostnego, gdzie następuje ich podział i rozpoczyna się produkcja zdrowych komórek krwi (zasiedlenie).
   
7. Leczenie łagodzące działania niepożądane i zapobiegające zakażeniom.
   

Przed przeszczepem komórek macierzystych

Nie każdy pacjent jest odpowiednim kandydatem do przeszczepu. Zespół medyczny bierze pod uwagę następujące czynniki u dziecka:

• Wiek
  
• Ogólny stan zdrowia
  
• Diagnoza
  
• Historia leczenia
  
• Markery genetyczne określające zgodność dawcy (w przypadku przeszczepu allogenicznego)

U pacjenta są wykonywane badania laboratoryjne krwi, czynności nerek i wątroby oraz ekspozycji na choroby zakaźne. Dziecko jest również poddawane badaniom sprawdzającym stan serca, płuc, nerek i innych ważnych narządów.

Jeśli jeszcze nie założono dziecku dojścia centralnego do żyły, konieczne będzie wykonanie tego zabiegu.

Ponadto spotkasz się z członkami zespołu opiekującymi się dzieckiem, takimi jak pracownik socjalny lub psycholog w celu omówienia wpływu przeszczepu na zdrowie emocjonalne i psychiczne. Doradca finansowy może pomóc w uzyskaniu zgody na refundację zabiegu z ubezpieczenia oraz rozwiązaniu innych problemów natury finansowej.

Czego można się spodziewać podczas przeszczepu komórek macierzystych 

Pacjenci poddawani przeszczepowi zwykle pozostają w szpitalu przez 4–6 tygodni, a nawet dłużej. Dziecko przebywa w tym czasie na specjalnym oddziale szpitala przeznaczonym dla pacjentów po przeszczepach oraz innych pacjentów częściowo lub całkowicie pozbawionych odporności. Na oddziale transplantologicznym obowiązują inne zasady kontroli zakażeń niż w pozostałych obszarach szpitala.

Wlew komórek macierzystych

Cała procedura przeszczepu jest wymagającym procesem. Jednak podanie komórek macierzystych jest stosunkowo proste. W dużym stopniu przypomina transfuzję krwi. Komórki macierzyste znajdują się w worku lub strzykawce połączonej rurką z dojściem centralnym u dziecka. Zabieg trwa od kilku minut do kilku godzin. Nie jest bolesny.

Zasiedlenie

Po przedostaniu się do krwiobiegu komórki macierzyste przemieszczają się do szpiku kostnego, gdzie rozpoczyna się ich podział. Komórki macierzyste przekształcają się w czerwone krwinki, białe krwinki i płytki krwi. Proces ten nazywa się zasiedleniem.

Zasiedlenie rozpoczyna się zazwyczaj 2–4 tygodnie po otrzymaniu komórek. W pierwszej kolejności dochodzi do zasiedlenia białych krwinek, następnie krwinek czerwonych i na koniec płytek krwi. Oczekując na zasiedlenie dziecko może wymagać transfuzji z krwinek czerwonych i płytek krwi, aby utrzymać poziom tych komórek w bezpiecznym zakresie.

Lekarze przeprowadzają badania krwi w celu potwierdzenia, że w organizmie są wytwarzane nowe komórki krwi. Po przeszczepie dziecko będzie codziennie oddawało krew do badań. Zespół opiekujący się dzieckiem będzie monitorował poziom czerwonych krwinek, białych krwinek i płytek krwi dziecka, aby śledzić postęp. 

Pobranie szpiku kostnego może również pomóc lekarzom w ocenie, jak dobrze rozwijają się nowe komórki macierzyste. Zabieg ten polega na pobraniu niewielkiej próbki szpiku kostnego za pomocą igły w celu zbadania jej pod mikroskopem.

Opieka nad dzieckiem

Rodzic lub inny dorosły członek rodziny musi towarzyszyć dziecku podczas pobytu w szpitalu. Procedura przeszczepu jest obciążająca fizycznie i emocjonalnie dla opiekunów pacjenta. Najlepszym rozwiązaniem jest zamienne sprawowanie opieki nad dzieckiem przez więcej niż jednego członka rodziny. Każdy opiekun musi odbyć przeszkolenie, dlatego ważne jest zaplanowanie opieki z wyprzedzeniem.

Zapobieganie zakażeniom 

Podczas pierwszej fazy pobytu w szpitalu dziecko jest poddawane chemioterapii wysokodawkowej, której może towarzyszyć również radioterapia. Leczenie to tworzy miejsce dla zdrowych komórek macierzystych i pomaga zapobiegać odrzuceniu komórek dawcy. Osłabia ono również układ odpornościowy, więc dziecko będzie narażone na wysokie ryzyko zakażenia.

Pacjenci i opiekujący się nimi członkowie rodziny muszą stosować wiele środków ostrożności w celu zapobiegania zakażeniom, co obejmuje noszenie maski i częste mycie rąk.

Każda osoba odwiedzająca musi zostać sprawdzona pod kątem ewentualnych zakażeń i chorób zakaźnych. Każdy ośrodek transplantacyjny jest inny. Należy zapoznać się z zasadami obowiązującymi odwiedzających w szpitalu.

Ogólne wytyczne dotyczące oddziału transplantacyjnego obejmują następujące zasady:

• Wszyscy opiekunowie i odwiedzający muszą spełnić określone kryteria przesiewowe przed wejściem na oddział transplantologiczny oraz muszą przestrzegać zasad kontroli zakażeń.
  
• Wyłącznie pacjent i opiekujący się nim członek rodziny mogą nocować na oddziale.
  
• Godziny odwiedzin są ograniczone. Główny opiekun nie jest uznawany za osobę odwiedzającą.
  
• Dopuszczalna liczba opiekunów i osób odwiedzających przebywających w sali pacjenta jest zazwyczaj ograniczona.
  
• Mogą obowiązywać ograniczenia wiekowe w odniesieniu do rodzeństwa i innych osób odwiedzających pacjenta.
  
• Wszyscy opiekunowie i wszystkie osoby odwiedzające muszą myć ręce przed wejściem do sali pacjenta oraz po jej opuszczeniu. 

Wsparcie dziecka w okresie przeszczepu

Izolacja od rodziny, przyjaciół i codziennego życia może być dla dziecka trudnym doświadczeniem. Zespół opiekujący się dzieckiem pomoże mu zapewnić jak największy komfort. Dziecięcy psychoonkologowie kliniczni mogą zapewnić zabawę, np. gry i zajęcia plastyczne. Rehabilitanci opracują plan ćwiczeń dla dziecka i podsuną pomysły, jak pomóc dziecku w utrzymaniu aktywności fizycznej.

Możesz przynieść zabawki i inne przedmioty, które pomogą dziecku poczuć się bardziej jak w domu. Zachęcaj dziecko do pozostawania w kontakcie z rodziną i rówieśnikami za pośrednictwem wiadomości tekstowych, mediów społecznościowych, wideoczatów, poczty e-mail, rozmów telefonicznych i poczty tradycyjnej. 

Radzenie sobie z zaległościami w nauce

W okresie przeszczepu i odbudowywania układu odpornościowego dziecko nie może uczęszczać do szkoły. Twoje dziecko może się uczyć podczas pobytu w szpitalu, aby uniknąć większych zaległości. Porozmawiaj z personelem w szkole dziecka i dowiedz się, jakie wsparcie pedagogiczne oferuje dany szpital.

Wskazówki dotyczące opieki w domu po przeszczepie

Po opuszczeniu oddziału transplantacyjnego układ odpornościowy dziecka będzie nadal bardzo osłabiony. Będzie ono mniej odporne na zakażenia. Niektóre zakażenia mogą zagrażać życiu. Twoje dziecko będzie musiało pozostać w domu pod opieką członka rodziny, dopóki jego układ odpornościowy nie powróci do normy. Może to potrwać od kilku miesięcy do roku. Proszę omówić z zespołem opiekującym się dzieckiem, co jest dla niego najlepsze 

Wizyty kontrolne w poradni

Przez pierwszych kilka tygodni po wypisaniu ze szpitala dziecko musi odbywać częste wizyty w poradni. Jeśli Twoje miejsce zamieszkania znajduje się w pobliżu szpitala, można wrócić do domu. W przeciwnym razie wymagane jest zakwaterowanie w specjalnym obiekcie mieszkalnym niedaleko szpitala.

Pamiętaj, że wizyty w szpitalu mogą zająć cały dzień. U dziecka zostanie przeprowadzone badanie fizykalne i konieczne może być wykonanie innych badań oraz zabiegów. W miarę upływu czasu wizyty w szpitalu będą coraz rzadsze, chyba że wystąpią nieprzewidziane problemy lub powikłania. Na każdą wizytę w poradni zabierz ze sobą wszystkie leki dziecka.

Zapobieganie chorobom i zakażeniom

Nawet po powrocie do domu konieczne jest stosowanie nadzwyczajnych środków ostrożności, aby ograniczyć ryzyko zakażeń.

• Powrót dziecka do szkoły nie będzie możliwy od razu po wypisaniu ze szpitala. Konieczne jest zorganizowanie warunków do nauki w domu, ustalając szczegóły ze szkołą dziecka lub korzystając z dostępnych możliwości indywidualnego nauczania w domu.
  
• Przez jakiś czas dziecko nie powinno przebywać w miejscach publicznych, takich jak sklepy spożywcze, galerie handlowe, kina, restauracje czy kościoły.
  
• W domu nie należy przyjmować chorujących gości ani osób, które mogły mieć kontakt z chorującymi na choroby zakaźne.
  
• O tym, kiedy będzie można bezpiecznie wznowić normalne aktywności, poinformuje zespół opiekujący się dzieckiem. W razie pytań dotyczących bezpieczeństwa konkretnej czynności proszę zwrócić się do niego. 
  

Prawidłowe podawanie leków

Po przeszczepie komórek macierzystych Twoje dziecko może potrzebować wielu leków. Należy podawać wszystkie leki zgodnie z zaleceniami. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli nie wiesz, jak podawać lek, masz problemy z podawaniem leków o odpowiedniej porze lub jeśli Twoje dziecko ma problemy z przyjmowaniem leku. Nieprzyjmowanie leków zgodnie z harmonogramem lub przyjmowanie niewłaściwej dawki może prowadzić do pogorszenia się stanu dziecka lub zagrażających życiu zakażeń lub działań niepożądanych.

Kiedy kontaktować się z zespołem opiekującym się dzieckiem 

Należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem dziecka lub zgłosić się do placówki medycznej, jeśli u dziecka wystąpi którykolwiek z następujących objawów:

• Gorączka;
• Wysypka lub swędzenie skóry o dużym nasileniu, pogarszające się lub nieustępujące
  
• Większa skłonność do siniaków, bladość skóry, krwawienie lub wybroczyny (niewielkie, fioletowo-czerwone plamki na skórze)
  
• Owrzodzenia w jamie ustnej
  
• Duszności lub problemy z oddychaniem
  
• Ból ucha, ból gardła lub inne objawy przeziębienia bądź grypy
  
• Nudności, wymioty, biegunka i/lub utrata masy ciała
  
• Ciągłe bóle głowy
  
• Omdlenia
  
• Trudności z wybudzeniem ze snu
  
• Znacząca zmiana stanu pacjenta

Poinformuj zespół opiekujący się dzieckiem, jeśli dziecko mogło mieć kontakt z osobami chorującymi na ospę wietrzną, półpasiec, odrę, różyczkę lub zapalenie wątroby.

Pytania do zespołu opiekującego się dzieckiem

• Jakie są korzyści i zagrożenia związane z przeszczepem szpiku kostnego?
  
• Jakie są inne dostępne opcje leczenia?
  
• Jak przebiega przeszczep i czego możemy się spodziewać na każdym etapie?
  
• Jak długo moje dziecko będzie musiało pozostać w szpitalu?
  
• Kiedy moje dziecko będzie mogło powrócić do normalnych zajęć po przeszczepie?
  
• Jakie dalsza opieka będzie potrzebna mojemu dziecku?
  
• Jakie są możliwe działania niepożądane przeszczepu szpiku kostnego?
  

Uzyskaj więcej informacji

Powiązane treści