Menu Zamknij

Skutki nowotworów dziecięcych i przeszczepu komórek macierzystych dla funkcji poznawczych

Czym są zaburzenia funkcji poznawczych?

Niektóre terapie stosowane w leczeniu nowotworów wieku dziecięcego zwiększają ryzyko wystąpienia u pacjentów problemów z przetwarzaniem informacji (myśleniem), przyswajaniem nowych informacji, planowaniem i rozwiązywaniem problemów. Problemy te mogą utrzymywać się przez wiele lat. Nazywamy je opóźnionymi skutkami w postaci zaburzeń funkcji poznawczych.

Mogą one pojawić się po upływie miesięcy lub lat od zakończenia leczenia.

Co oznacza słowo „poznawcze”?

Słowo „poznawcze” odnosi się do wszystkich form wiedzy i świadomości, takich jak pamięć, rozumowanie, osąd, wyobraźnia i rozwiązywanie problemów.

Źródło informacji: Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne

Osoba, która przeżyła nowotwór wieku dziecięcego, uczestniczy w ocenie neuropsychologicznej przeprowadzanej przez psychologa. Pochyla się nad stołem, próbując utrzymać drewniany klocek na kołku.

Oceny pomagają zespołowi opiekującemu się dzieckiem zebrać informacje na temat funkcjonowania mózgu dzieci. Nazywa się to funkcją poznawczą.

Skutki te u osób, które przeżyły nowotwór w dzieciństwie, często wiążą się z problemami z pamięcią lub funkcjami wykonawczymi. Ten zestaw umiejętności obejmuje samokontrolę, pamięć roboczą i elastyczność umysłową. Funkcje wykonawcze odnoszą się do zdolności planowania, zapamiętywania, skupiania uwagi i wykonywania kilku czynności jednocześnie.

Osoba z zaburzeniami funkcji poznawczych może mieć większe trudności z:

  • zapamiętywaniem faktów lub rzeczy;
  • nauką (w tym ortografią, czytaniem, słownictwem, pisaniem ręcznym i/lub matematyką);
  • myśleniem (w tym koncentracja, terminowe wykonywanie zadań i wykonywanie zadań wieloetapowych);
  • rozwiązywaniem problemów;
  • planowaniem i organizacją;
  • koncentracją i zwracaniem uwagi;
  • szybkim reagowaniem lub myśleniem.

U większości dzieci, które otrzymywały leczenie w związku z nowotworem wieku dziecięcego, problemy poznawcze nie są spowodowane utratą umiejętności. Przyczyną problemów jest najczęściej wolniejsze rozwijanie nowych umiejętności. Dzieci nadal zdobywają wiedzę i umiejętności. Proces jednak przebiega u nich wolniej niż u ich zdrowych rówieśników.

Zaburzenia funkcji poznawczych mogą mieć nasilenie od nieznacznego do poważnego. Mogą mieć charakter przejściowy lub stały.

Czynniki ryzyka sprzyjające występowaniu opóźnionych skutków w postaci zaburzeń funkcji poznawczych

Na wystąpienie zaburzeń funkcji poznawczych bardziej narażone są dzieci, które chorowały na nowotwór mózgu, głowy i szyi, a także na niektóre rodzaje białaczki, w tym na ostrą białaczkę limfoblastyczną.

Czynniki ryzyka sprzyjające występowaniu zaburzeń funkcji poznawczych obejmują:

  • Radioterapię głowy, szyi, górnego odcinka kręgosłupa lub całego ciała. Radioterapia całego ciała (ang. Total Body Irradiation, TBI) jest czasem stosowana w ramach procesu przygotowania pacjentów do przeszczepu komórek macierzystych (szpiku kostnego).
  • Niektóre leki chemioterapeutyczne, zwłaszcza w dużych dawkach podawany dożylnie (iv.) metotreksat, cytarabina i/lub chemioterapia dokanałowa
  • Zabieg chirurgiczny w obrębie mózgu
  • Kortykosteroidy  

Mgła mózgowa po chemioterapii i działania niepożądane w postaci zaburzeń funkcji poznawczych

Niektórzy pacjenci z nowotworem wieku dziecięcego doświadczają podczas leczenia zmian w procesie przetwarzania informacji (myśleniu), skupieniu uwagi lub zapamiętywaniu. Taki stan nazywany jest mgłą mózgową po chemioterapii. Jest znany również jako „chemo brain” lub „chemo fog”.

 

Inne czynniki ryzyka obejmują:

  • Młodszy wiek w momencie rozpoczęcia leczenia
  • Ilość i długość leczenia
  • Powikłania, takie jak udar,, wodogłowie, zakażenia lub napady padaczkowe.
  • Przewlekłe schorzenia, w tym choroby serca, płuc lub choroby endokrynologiczne.

Kobiety poddane radioterapii czaszki (napromieniowaniu czaszki) są bardziej narażone na wystąpienie działań wpływających na funkcje poznawcze niż mężczyźni, jeśli leczenie odbyło się w młodszym wieku.

Niektóre metody leczenia mogą wpływać na rozwój płata czołowego mózgu. Płat czołowy kontroluje zdolności motoryczne i wyższe funkcje poznawcze.

Leczenie nowotworów może również:

  • wpływać na obszary mózgu, takie jak hipokamp. Hipokamp jest miejscem, w którym powstają wspomnienia.
  • powodować obrzęk i uszkodzenie komórek oraz naczyń krwionośnych. Może to prowadzić do takich schorzeń, jak krwawienia i udary mózgu.
  • powodować problemy ze słuchem i/lub wzrokiem.
  • powodować nieobecności w szkole oraz problemy emocjonalne lub społeczne.

Choroby serca i problemy z płucami mogą przyczyniać się do problemów poznawczych.

Ocena funkcji mózgu

Twoje dziecko może zostać poddane ocenie neuropsychologicznej w celu zbadania funkcji mózgu i umiejętności, takich jak:

  • czytanie i matematyka;
  • uwaga i koncentracja;
  • szybkość przetwarzania informacji;
  • uczenie się i pamięć;
  • organizacja, planowanie i rozwiązywanie problemów;
  • język;
  • umiejętności wizualno-przestrzenne;
  • umiejętności motoryczne;
  • funkcje behawioralne, emocjonalne i społeczne.

Ważne są również testy inteligencji i osiągnięć szkolnych. Obserwacje rodziców i nauczycieli pomagają znaleźć mocne i słabe strony dziecka.

„Trudniej mi się myśli niż wcześniej. Zajmuje mi to więcej czasu; wydaje mi się, że moja pamięć trochę mnie zawodzi... Teraz moja chemioterapia dobiega końca i jest mi coraz łatwiej”.

Jay

James
 

Jak problemy poznawcze wpływają na naukę w szkole i życie codzienne

Problemy poznawcze mogą powodować:

  • funkcjonowanie na niższym poziomie niż oczekiwany dla danego wieku i etapu rozwoju;
  • problemy behawioralne lub społeczne, szczególnie w sytuacjach grupowych, gdzie wymagana jest szybka reakcja lub podejmowanie decyzji;

Dzieci z problemami poznawczymi są bardziej narażone na problemy w szkole. Jako dorośli mogą również napotykać trudności związane z zatrudnieniem, samodzielnym życiem i umiejętnościami społecznymi.

Problemy mogą stać się bardziej widoczne podczas przechodzenia do kolejnego etapu edukacji. W miarę dorastania od dzieci oczekuje się coraz większej niezależności. Dzieciom z problemami poznawczymi trudniej jest sprostać tym wymaganiom. Rówieśnicy mogą rozwijać się w szybszym tempie.

Problemy poznawcze mogą mieć negatywny wpływ na umiejętności społeczne i emocjonalne, a także na ogólną jakość życia.

Sposoby leczenia zaburzeń funkcji poznawczych

Dostępne są programy edukacyjne i opieka wspomagająca. Zapytaj swojego lekarza o dostępne zasoby.

Pomocna może być wczesna interwencja i zwracanie szczególnej uwagi na objawy.

Zdrowe nawyki mogą również pomóc w poprawie i ochronie zdrowia mózgu.

  1. Leki

    Leki mogą pomóc w poprawie uwagi i koncentracji. Przykładem są leki stosowane w leczeniu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Leki, które badano pod kątem funkcji poznawczych u osób, które przeżyły raka, to między innymi metylofenidat, donepezil, modafinil i memantyna.

    Pracownik służby zdrowia może pomóc w postępowaniu z lekami i obserwowaniu objawów.

  2. Terapia poznawczo-behawioralna i interwencje edukacyjne

    Terapeuci mogą pomóc w opracowaniu strategii radzenia sobie z wyzwaniami. Przykładami mogą być rozkładanie problemów na mniejsze zadania lub stosowanie strategii skojarzeń w celu poprawy pamięci.

    Mogą oni również pomóc Ci wykorzystać Twoje mocne strony do radzenia sobie z problemami.

    Psycholog przeszkolony w zakresie rehabilitacji poznawczej może zidentyfikować potrzeby i zająć się nimi. Specjaliści ds. nauki i programy szkolne mogą zapewnić wsparcie i udogodnienia w szkole.

  3. Ćwiczenia umysłowe

    Zajęcia stanowiące wyzwanie umysłowe mogą poprawić funkcjonowanie mózgu. Dostępne są komputerowe „gry logiczne”. Nauka nowych umiejętności, układanie puzzli oraz granie w gry pamięciowe lub logiczne może poprawić zdrowie mózgu. Znajdź aktywność, w której zadania stają się coraz trudniejsze w miarę opanowywania nowych umiejętności.

  4. Zaangażowanie społeczne

    Badania sugerują, że bogate środowisko społeczne może poprawić zdrowie mózgu. Aktywność społeczna może zmienić chemiczne procesy zachodzące w mózgu i pobudzić wzrost komórek nerwowych.

    Środowisko społeczne może być trudniejsze dla osób z problemami poznawczymi. Pomocne mogą być interwencje mające na celu poprawę umiejętności społecznych i komunikacyjnych. Dotyczy to zwłaszcza dzieci, które przez długi czas były odizolowane z powodu leczenia lub choroby.

    Uczestnictwo w życiu społecznym i nawiązywanie bliskich relacji może pomóc w ochronie funkcji mózgu.

  5. Aktywność fizyczna

    Aktywność fizyczna sprzyja rozwojowi komórek mózgowych w obszarach mózgu związanych z uczeniem się i pamięcią. Ćwiczenia fizyczne mogą pomóc w radzeniu sobie ze stresem, lękiem i depresją. Aktywność fizyczna poprawia również ogólny stan zdrowia i kondycję fizyczną. Ważne jest również ograniczenie długich okresów bezruchu. Na przykład długie okresy siedzenia przed telewizorem mogą ograniczać pozytywne skutki ćwiczeń fizycznych.

  6. Sen

    Dobre nawyki związane ze snem są bardzo ważne. Niedosypianie i zmęczenie często łączy się z pogorszeniem się funkcji mózgu. Niewystarczająca ilość snu może także negatywnie wpływać na pracę serca i odporność.

    U niektórych osób mogą rozwinąć się zaburzenia snu, takie jak bezdech senny. Ważne, by w przypadku wystąpienia objawów takich jak nadmierne zmęczenie, głośne chrapanie, bezsenność lub niespokojny sen, poinformować o tym lekarza rodzinnego.

  7. Odżywianie

    Właściwe odżywianie jest ważne, bo wspiera funkcjonowanie mózgu. Zbilansowana dieta bogata w owoce i zielone warzywa dostarcza składników odżywczych ważnych dla prawidłowego funkcjonowania zarówno ciała, jak i umysłu. Pomaga także zmniejszać stan zapalny, który może zakłócać rozwój mózgu i jego funkcje.

Przejmowanie kontroli nad zdrowiem mózgu

Pacjenci i ich rodziny mogą podjąć działania w celu zadbania o zdrowie mózgu.

  • Poznaj ryzyko. Porozmawiaj ze swoim lekarzem na temat ryzyka wystąpienia opóźnionych skutków w postaci zaburzeń funkcji poznawczych.
  • Zwracaj uwagę na oznaki zaburzeń zdolności poznawczych. Problemy mogą się pojawić w każdym momencie. Do wczesnych oznak należy spowolnienie myślenia i reakcji.
  • Regularnie się badaj. Regularne badania kontrolne pozwalają wykryć problemy na ich wczesnym etapie. 
  • Proś o pomoc. Psychologowie i specjaliści z zakresu kształcenia mogą zaproponować strategie radzenia sobie z opóźnionymi skutkami w postaci zaburzeń funkcji poznawczych. Pomocne mogą być szkolenia z zakresu umiejętności zawodowych i życiowych. Poradnictwo małżeńskie i rodzinne może pomóc w przypadku problemów dotyczących relacji.
  • Pielęgnuj dobre nawyki prozdrowotne.  Wiele nawyków prozdrowotnych, które mają dobry wpływ na kondycję fizyczną, jest też dobrych dla prawidłowego rozwoju mózgu. Prowadź aktywny tryb życia, wysypiaj się, pielęgnuj relacje, walcz ze stresem i zdrowo się odżywiaj.

Pytania dotyczące zaburzeń funkcji poznawczych

  • Czy istnieje ryzyko, że rozwiną się u mnie zaburzenia funkcji poznawczych?
  • Z kim mogę się skontaktować, jeśli wystąpią u mnie objawy?
  • Jakich długotrwałych problemów mogę się spodziewać w związku z nowotworem i jego leczeniem?
  • W jaki sposób mogę zachować zdrowie?
  • Do jakich specjalistów należy umówić się na wizyty kontrolne w okresie obserwacji?
  • Jakie dane i dokumenty związane z moim leczeniem muszę zachować?

Najważniejsze kwestie dotyczące opóźnionych skutków w postaci zaburzeń funkcji poznawczych

  • Niektóre terapie stosowane w leczeniu nowotworów wieku dziecięcego zwiększają ryzyko wystąpienia u pacjentów problemów z przetwarzaniem informacji (myśleniem), przyswajaniem nowych informacji, planowaniem i rozwiązywaniem problemów.
  • Czynniki ryzyka sprzyjające występowaniu zaburzeń funkcji poznawczych obejmują radioterapię w obrębie głowy i kręgosłupa, niektóre leki i zabieg chirurgiczny w obrębie mózgu.
  • Leczenie obejmuje przyjmowanie leków, terapię poznawczo-behawioralną, ćwiczenia umysłowe, zaangażowanie w sprawy towarzyskie i społeczne oraz zdrowe nawyki.
  • Zaburzenia funkcji poznawczych mogą mieć charakter stały lub przejściowy. Ich nasilenie może wahać się od nieznacznego do poważnego.
  • Dostępne są zasoby, które mogą pomóc radzić sobie z zaburzeniami funkcji poznawczych.

Więcej informacji

—
Data aktualizacji: Sierpień 2023 r.

Powiązane treści