စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် ကျန်းမာရေး အခြေအနေတစ်ခု သို့မဟုတ် ကုသမှုတစ်ခုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လူနာ၏ စိတ်အခြေအနေ သို့မဟုတ် တွေးခေါ်ပုံ၊ ခံစားပုံ၊ အပြုအမူတို့တွင် ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ကြောင့် သင့်ကလေးသည် စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားဂနာမငြိမ် ဖြစ်ခြင်း၊ အိပ်ငိုက်ခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဖြစ်ပျက်နေသည့် အရာများကို နားလည်ရန် ခက်ခဲနိုင်သည် သို့မဟုတ် အမှန်တကယ် မရှိသည့် အရာများကို မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်းများ ဖြစ်နိုင်သည်။
မကုသဘဲထားသော စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် သင်နှင့် သင့်ကလေးအတွက် ပိုမိုစိတ်ပင်ပန်းမှုနှင့် စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ၎င်းသည် သင့်ကလေး၏ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရနိုင်ခြေ သို့မဟုတ် သေဆုံးနိုင်ခြေကို တိုးမြင့်စေနိုင်သည်။ စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် ကုသမှုကို အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေနိုင်ပြီး သင့်ကလေးကို ဆေးရုံတွင် ပိုမိုကြာရှည်စွာ နေထိုင်စေနိုင်သည်။
စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ကို ကုသရာတွင် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်စေသော အကြောင်းအရင်းများကို ကုသခြင်း၊ ဆေးဝါးများ ပေးခြင်း၊ လူနာ၏ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို ထိန်းညှိပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် လူနာတစ်ဦး စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း၊ နေရာနှင့် အချိန်ကို မသိတော့ခြင်း၊ ဂနာမငြိမ်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလွန်အမင်း အိပ်ငိုက်နေခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်သည့် စိတ်အခြေအနေနှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲမှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မိဘများသည် မိမိကလေးအတွက် နွေးထွေးမှုရှိပြီး ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု ဖန်တီးပေးခြင်းဖြင့် ကူညီနိုင်ပါသည်။
သင့်ကလေး၏ အတွေးအခေါ်၊ စိတ်ခံစားမှု၊ အကျင့်စရိုက် သို့မဟုတ် အပြုအမူတွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော ပြောင်းလဲမှုတစ်ခုခုကို သတိပြုမိပါက ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးကို အသိပေးပါ။ သင့်ကလေးတွင် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်နေပါက၊ အောက်ပါ အပြုအမူများ ရှိနိုင်ပါသည်-
နေမကောင်းဖြစ်နေသော သို့မဟုတ် ဆေးရုံတက်နေသော ကလေးများတွင် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်စေနိုင်သည့် အကြောင်းအရင်းများမှာ-
“စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ကို ကာကွယ်ရန် အရေးကြီးသော နည်းလမ်းတစ်ခုမှာ ကျန်းမာသော အိပ်စက်မှုပုံစံ ရှိစေရန် ဖြစ်ပါသည်။”
ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့သည် သင့်ကလေး၏ အပြုအမူများကို အနီးကပ် စောင့်ကြည့်မည်။ ၎င်းတွင် သင့်ကလေး စိတ်ရှုပ်ထွေးနေခြင်း၊ ဂနာမငြိမ် ဖြစ်နေခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ၏ အခြားလက္ခဏာများ ရှိ၊ မရှိ စစ်ဆေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သလို လျင်မြန်စွာ ပျောက်ကွယ်သွားနိုင်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ရက်ပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် ရက်သတ္တပတ်များစွာ ကြာရှည်နိုင်သည်။ စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ကို ကုသရာတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖြစ်စေသော အကြောင်းအရင်းကို ရှာဖွေပြီး ကုသခြင်း ပါဝင်သည်။ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့သည် သင့်ကလေးကို ကူညီရန် လိုအပ်ပါက ဆေးဝါးများ ပေးခြင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ပြောင်းလဲညှိနှိုင်းပေးခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်နိုင်ပါသည်။ သင့်ကလေး၏ ဆရာဝန်သည် စိတ်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့ သို့မဟုတ် စိတ်ရောဂါကုအဖွဲ့ (Psychiatry Team) ကို စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ကုသရာတွင် ပါဝင်ကူညီပေးရန် တောင်းဆိုနိုင်သည်။
စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုပေးသူများသည် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်စေသော အကြောင်းအရင်းများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြီး ၎င်းကို ရပ်တန့်စေရန် သို့မဟုတ် ပိုမို ဆိုးရွားမလာစေရန် ကူညီပေးနိုင်ရန် လေ့ကျင့်သင်ကြားထားသူများ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ စိတ်ရောဂါ အထူးကုဆရာဝန် (Psychiatrist) သည် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ၏ လက္ခဏာများကို ကုသရန် ဆေးဝါးများ ညွှန်ကြားပေးနိုင်သည်။ သင့်ကလေး ပုံမှန်သောက်နေသော ဆေးဝါးများအနက် မည်သည့်ဆေးဝါးများက စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်စေနိုင်သည်ကိုလည်း စစ်ဆေးပေးနိုင်သည်။
စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် သင့်ကလေးတွင် စိတ်ရောဂါ ရှိသည်ဟု မဆိုလိုပါ။ ၎င်းသည် သင့်ကလေး၏ ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ရောဂါက ၎င်း၏ တွေးခေါ်ပုံ၊ အပြုအမူ သို့မဟုတ် စိတ်ခံစားမှုများကို ထိခိုက်စေကြောင်း ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ကလေးအထူးကြပ်မတ် ကုသဆောင် (Pediatric Intensive Care Unit) (PICU) တွင် ရှိနေသော လူနာ 10 ဦးတွင် 7 ဦးအထိ တွေးခေါ်ပုံနှင့် နိုးကြားမှု (Alertness) တွင် ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ဆေးရုံအတွင်း ဖြစ်ပွားသော စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် အလွန်အမင်း နေမကောင်းဖြစ်နေခြင်း၊ အိပ်ရေးမဝခြင်း၊ အချို့သော ဆေးဝါးများ သောက်သုံးခြင်းကဲ့သို့ အကြောင်းအရင်းများစွာကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါသည်။
အောက်ပါ အခြေအနေများ ရှိသူများသည် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမိုမြင့်မားသည်-
PICU မှ သူနာပြုများသည် သင့်ကလေးကို စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ရှိ၊ မရှိ ပုံမှန် စစ်ဆေးပေးပါမည်။ သင့်ကလေးသည် စိတ်ရှုပ်ထွေးနေခြင်း သို့မဟုတ် ဂနာမငြိမ်ဖြစ်နေခြင်းကို တွေ့ရှိပါက ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့အား အသိပေးပါ။
သင့်ကလေးကို ကူညီရန် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဤနည်းလမ်းများကို “CARES FOR” ဟူသော စကားလုံးဖြင့် မှတ်မိနိုင်ပါသည်။
ရှင်းလင်းစွာနှင့် ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြောဆိုပါ။ ရိုးရှင်းသော စကားလုံးများ သို့မဟုတ် စကားစုများကို အသုံးပြုပါ။ လိုအပ်ပါက အကြောင်းအရာများကို ထပ်မံပြောပြပါ။
ပုံမှန် လုပ်ဆောင်နေကျ လှုပ်ရှားမှုများကို ဆက်လက် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် ကြိုးစားပြီး၊ ဖြစ်နိုင်ပါက သင့်ကလေးကို မိမိဘာသာ လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် အရာများကို လုပ်ဆောင်စေပါ။ အိပ်ရာပေါ်တွင် ထိန်းထားရန် “ခါးပတ်” ကဲ့သို့သော၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု ကန့်သတ်ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။
သင့်ကလေးအား သူသည် မည်သည့် နေရာတွင် ရှိနေသည်၊ သင်မည်သူဖြစ်သည်နှင့် ယခုသည် မည်သည့်နေ့နှင့် မည်သည့်အချိန် ဖြစ်သည်ကို ပြန်လည် သတိပေးပါ။ “Re-orient” ဆိုသည်မှာ သင့်ကလေး သိပြီးသား ဖြစ်သင့်သည်ဟု ထင်ရသော်လည်း၊ ထပ်ခါထပ်ခါ သတိပေးပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အသက်ကြီးသော ကလေးများအတွက် နာရီ သို့မဟုတ် ပြက္ခဒိန်ကို မြင်နိုင်သည့် နေရာတွင် ထားပေးပါ။
သင့်ကလေး၏ အာရုံစူးစိုက်နိုင်စွမ်းကို ကူညီပေးရန်၊ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အရာများစွာ တစ်ချိန်တည်း ဖြစ်ပျက်နေခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။ နေ့ဘက်တွင် သင့်ကလေး၏ အခန်းကို အလင်းရောင် ကောင်းစွာ ရရှိစေပြီး၊ ညဘက်တွင် အခန်းကို မှောင်စေပါ။ သင့်ကလေး ငြိမ်သက်နေချိန် သို့မဟုတ် အနားယူနေချိန်တွင် အခန်းကို တိတ်ဆိတ်စွာ ထားရန် ကြိုးစားပါ။ သင့်ကလေး မကြည့်နေချိန်တွင် တီဗီကို ဖွင့်ထားခြင်းကို ရှောင်ပါ။ သင့်ကလေးသည် မျက်မှန် သို့မဟုတ် နားကြားကိရိယာ အသုံးပြုသူ ဖြစ်ပါက၊ ၎င်းတို့ကို ဝတ်ဆင်ထားကြောင်း သေချာစေပါ။
နေ့နှင့်ည ပုံမှန် အချိန်ဇယားအတိုင်း အိပ်စက်သည့် အလေ့အထကို ထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးစားပါ။ ဖြစ်နိုင်ပါက သင့်ကလေးကို နေ့ဘက်တွင် အချိန်အများစု နိုးနေစေရန် ကူညီပါ။ ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် ဆေးကုသမှု လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကြောင့် သင့်ကလေးသည် နေ့ဘက်တွင် အမြဲနိုးနေနိုင်မည် မဟုတ်ပါ။ သို့သော် နေ့ဘက်တွင် အိပ်ချိန် နည်းလေလေ ညဘက်တွင် ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ အိပ်ပျော်နိုင်လေလေ ဖြစ်သည်။
သင့်ကလေး နှစ်သက်သော အရုပ် သို့မဟုတ် စိတ်သက်သာရာ ရစေသော ပစ္စည်းများကို ပေးပါ။ သင့်ကလေး သိပြီးသားဖြစ်သော ငြိမ်သက်သည့် ဂီတများကို ဖွင့်ပေးပါ။ အိမ်မှ ဓာတ်ပုံများ သို့မဟုတ် ရင်းနှီးသော ပစ္စည်းများကို ဆေးရုံအခန်းထဲ ယူဆောင်လာပါ။ သင့်ကလေး ကောင်းစွာ မသိသော ဧည့်သည်များ လာရောက်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။ ဖြစ်နိုင်ပါက တူညီသော ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုဝန်ထမ်းများက သင့်ကလေးကို ဆက်လက် ပြုစုစောင့်ရှောက်ပေးနိုင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့ကို မေးမြန်းပါ။
လှုပ်ရှားသွားလာမှု (Movement and Mobility) ကို အားပေးပါ။ သင့်ကလေးကို အိပ်ရာပေါ်တွင် ထိုင်စေပါ၊ အိပ်ရာမှ ထစေပါ၊ ပြီးလျှင် တတ်နိုင်သမျှ လမ်းလျှောက်စေပါ။ စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) သည် သင့်ကလေး၏ လဲကျနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေနိုင်ကြောင်း သတိပြုပါ။ ICU အတွင်း စောစီးစွာ လှုပ်ရှားသွားလာခြင်းအကြောင်းကို ပိုမိုဖတ်ရှုလေ့လာပါ။
သင့်ကလေးကို စိတ်ချလက်ချ ဖြစ်စေပြီး နှစ်သိမ့်ပေးပါ။ တည်ငြိမ်ပြီး နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အသံဖြင့် ပြောဆိုပါ။ အားလုံး အဆင်ပြေသွားမည် ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့ လုံခြုံနေကြောင်း ပြောပြပါ။ သင် သို့မဟုတ် ချစ်ခင်ရသူ တစ်ဦးဦးက ၎င်းနှင့်အတူ ရှိနေမည်ဖြစ်ကြောင်း အသိပေးပါ။
သင့်ကလေးတွင် စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) ဖြစ်နေသည်ဟု ယုံကြည်ပါက သို့မဟုတ် ပုံမှန်မဟုတ်သော အပြုအမူပြောင်းလဲခြင်း ရှိပါက၊ ဆရာဝန် သို့မဟုတ် သူနာပြုကို အမြန်ဆုံး အသိပေးပါ။
စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) နှင့် ပတ်သက်၍ မေးခွန်းများ ရှိပါက၊ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအဖွဲ့နှင့် ဆွေးနွေးပါ။
စိတ်အခြေအနေ ရုတ်တရက် ပြောင်းလဲခြင်း (Delirium) နှင့် အထူးကြပ်မတ်ကုသဆောင် (Intensive Care) အကြောင်း ပိုမိုသိရှိလိုပါက၊ အောက်ပါ ဝဘ်ဆိုက်များတွင် ဝင်ရောက်လေ့လာနိုင်သည်-
—
ပြန်လည်သုံးသပ်သည့်ရက်စွဲ- စက်တင်ဘာလ 2022 ခုနှစ်