Czym jest zespół Li-Fraumeni?
Zespół Li-Fraumeni (LFS) to rzadka choroba, która zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia u osoby nią dotkniętej jednego lub więcej nowotworów w okresie życia. Zazwyczaj jest dziedziczony od członka rodziny.
Najczęstsze nowotwory związane z zespołem Li-Fraumeni to:
Rzadziej u osób z zespołem Li-Fraumeni występują inne rodzaje nowotworów, w tym:
- czerniak
- rak tarczycy;
- gruczolakorak płuca;
- rak przewodu pokarmowego (przełyku, żołądka, trzustki lub jelita grubego);
- rak układu moczowego (nerki, pęcherza moczowego);
- rak układu rozrodczego (macica, jajniki, prostata, gonady).
LFS został po raz pierwszy rozpoznany w 1969 roku przez dr Fredericka Li i dr Josepha Fraumeniego Jr. podczas badań nad nowotworami dziecięcymi i rodzinnymi (nowotworami występującymi w rodzinach) w Narodowym Instytucie Raka.
Jakie jest ryzyko zachorowania na raka u osób z zespołem Li-Fraumeni?
Ze względu na szeroki zakres typów nowotworów, które mogą dotknąć dzieci z zespołem Li-Fraumeni, trudno jest przewidzieć, jakie nowotwory się u nich rozwiną. Trudno jest również określić, kiedy dojdzie do zachorowania na nowotwór.
- Szacuje się, że do 30. roku życia u połowy (50%) wszystkich osób z zespołem Li-Fraumeni rozwinie się jakiś rodzaj nowotworu.
- Do 60. roku życia prawdopodobieństwo zachorowania na nowotwór u osób z zespołem Li-Fraumeni wzrasta do około 80–90%.
- Osoby z zespołem Li-Fraumeni są bardziej narażone na zachorowanie na wiele nowotworów.
Co powoduje zespół Li-Fraumeni?
Zespół Li-Fraumeni jest najczęściej spowodowany zmianami w genie znanym jako TP53. Około 70% rodzin z zespołem Li-Fraumeni ma mutację w genie TP53. Mutacja ta powoduje utratę zdolności genu do prawidłowego funkcjonowania. Jednym z głównych zadań genu TP53 jest zapobieganie powstawaniu nowotworów.
Nie każda osoba z mutacją genu TP53 zachoruje na raka. Jednak zagrożenie jest znacznie wyższe niż w populacji ogólnej.
Jak diagnozuje się zespół Li-Fraumeni?
Zespół Li-Fraumeni można podejrzewać po zapoznaniu się z historią medyczną danej osoby lub historią medyczną jej rodziny. Aby uzyskać wywiad, lekarz lub doradca genetyczny zadadzą pytania dotyczące stanu zdrowia pacjenta i innych członków rodziny.
Doradca genetyczny lub lekarz odnotują, którzy członkowie rodziny zachorowali na nowotwory, wraz z rodzajami nowotworów i wiekiem, w którym wystąpiły. Na podstawie tych informacji doradca lub lekarz stworzą drzewo genealogiczne i przeanalizują je, aby dowiedzieć się, czy:
- występuje więcej nowotworów niż normalnie;
- nowotwory wystąpiły w młodszym wieku niż oczekiwano;
- rodzaje nowotworów są związane z zespołem Li-Fraumeni.
W przypadku podejrzenia LFS pacjenci mogą zdecydować się na pobranie próbki krwi i wysłanie jej do badania. Badanie jest zawsze dobrowolne. DNA zostanie wyizolowane z komórek. Gen TP53 zostanie sprawdzony pod kątem ewentualnych błędów (zwanych również mutacjami). W przypadku wykrycia mutacji TP53 doradca genetyczny będzie współpracował z rodziną w celu ustalenia, czy inni członkowie rodziny powinni rozważyć wykonanie badania.
Jakie są ogólne kryteria diagnozy LFS?
Klasyczny LFS rozpoznaje się, gdy dana osoba spełnia wszystkie poniższe kryteria:
- Mięsak zdiagnozowany przed 45. rokiem życia;
- Krewny pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo lub dziecko) z dowolnym nowotworem przed 45. rokiem życia;
- Krewny pierwszego lub drugiego stopnia (dziadek, babcia, ciotka/wujek, siostrzenica/bratanek lub wnuk) z dowolnym nowotworem przed 45. rokiem życia lub mięsakiem w dowolnym wieku.
Innym zestawem kryteriów, który został zaproponowany w celu identyfikacji rodzin dotkniętych chorobą poza klasycznymi kryteriami, są kryteria Chompreta dotyczące diagnostyki klinicznej zespołu Li-Fraumeni. Diagnoza zespołu Li-Fraumeni i wykonanie badania mutacji genu TP53 rozważa się u każdej osoby, której historia osobista i rodzinna spełnia 1 z 3 kryteriów:
- Wystąpienie nowotworu związanego z LFS przed 46. rokiem życia i co najmniej 1 członek rodziny pierwszego lub drugiego stopnia pokrewieństwa z nowotworem związanym z LFS, z wyjątkiem raka piersi. Jeśli dana osoba ma raka piersi, musiał on wystąpić przed 56. rokiem życia lub w postaci wielu nowotworów.
- Osoba z wieloma nowotworami, z wyjątkiem wielu nowotworów piersi, z których 2 należą do spektrum nowotworów LFS, a co najmniej 1 wystąpił przed 46. rokiem życia.
- Osoba, u której zdiagnozowano guza kory nadnerczy lub guza splotu naczyniówkowego, niezależnie od historii rodzinnej.
Czy zespół Li-Fraumeni można leczyć?
Obecnie nie ma możliwości skorygowania mutacji TP53 związanej z zespołem Li-Fraumeni. Nowotwory wynikające z tego zespołu można zazwyczaj leczyć. Zazwyczaj zaleca się unikanie naświetlania, jeśli to możliwe.
Czy osoby z zespołem Li-Fraumeni mogą coś zrobić, aby zapobiec nowotworom?
Osoby z zespołem Li-Fraumeni powinny prowadzić zdrowy tryb życia oraz regularnie poddawać się badaniom fizykalnym i przesiewowym.
Zdrowy tryb życia obejmuje:
- Stosuj zdrową dietę bogatą w owoce i warzywa.
- Regularnie ćwicz.
- Ogranicz ekspozycję na słońce i zawsze stosuj filtry przeciwsłoneczne oraz noś odzież ochronną (długie rękawy, czapka) podczas przebywania na słońcu.
- Unikaj niepotrzebnej ekspozycji na promieniowanie.
- Unikaj palenia lub używania wyrobów tytoniowych.
- Unikaj biernego palenia.
- Unikaj nadmiernego spożywania alkoholu.
Osoby z zespołem Li-Fraumeni powinny również uważnie obserwować objawy, które mogą wskazywać na raka, i niezwłocznie zgłaszać je lekarzowi. Objawy przedmiotowe i podmiotowe mogą być następujące:
- Niewyjaśniony spadek masy ciała
- Utrata apetytu
- Niewyjaśnione bóle, guzki lub obrzęki
- Bóle głowy lub zmiany w widzeniu lub funkcjonowaniu nerwów, które nie ustępują
- Nowe pieprzyki lub zmiany w już istniejących pieprzykach
Rodzice dzieci z zespołem Li-Fraumeni powinni zwracać uwagę na objawy choroby i w razie pojawienia się jakichkolwiek niepokojących symptomów zgłaszać się do lekarza.
Osoby, które podejrzewają LFS, powinny zgłosić to swojemu lekarzowi. Ponieważ LFS jest rzadką chorobą, niektórzy lekarze mogą nie być jej świadomi.
Czy osoby z LFS powinny poddawać się badaniom przesiewowym w kierunku raka?
Zaleca się, aby dzieci i dorośli z zespołem Li-Fraumeni byli poddawani ścisłej obserwacji pod kątem ewentualnego raka. Celem jest wykrycie nowotworu w jak najwcześniejszym stadium, kiedy jest on najbardziej uleczalny. Zaleca się omówienie badań przesiewowych w kierunku nowotworów z lekarzem znającym zespół Li-Fraumeni.
Zalecane badania przesiewowe w kierunku raka:
Dzieci (do 18. roku życia)
- Pełne badania fizykalne co 3–4 miesiące
- Niezwłoczna ocena przez lekarza pierwszego kontaktu w przypadku jakichkolwiek problemów zdrowotnych
- Badania przesiewowe w kierunku guza kory nadnerczy — badanie USG jamy brzusznej i miednicy co 3–4 miesiące
- W przypadku niezadowalających wyników badania USG, badania krwi co 3–4 miesiące
- Badania przesiewowe w kierunku nowotworów mózgu — coroczne badanie MRI mózgu (pierwsze badanie MRI z kontrastem — kolejne bez kontrastu, jeśli poprzednie badanie MRI było prawidłowe i nie wykazało nowych nieprawidłowości)
- Mięsaki tkanek miękkich i kości — coroczne badanie MRI całego ciała
Dorośli
- Pełne badania fizykalne co 6 miesięcy
- Niezwłoczna ocena przez lekarza pierwszego kontaktu w przypadku jakichkolwiek problemów zdrowotnych
- Raka piersi
- Świadomość dotycząca piersi (od 18. roku życia) – zgłaszanie zmian lekarzowi.
- Kliniczne (przeprowadzane przez lekarza) badanie piersi dwa razy w roku (od 20. roku życia)
- Coroczne badania przesiewowe piersi metodą MRI (w wieku 20–75 lat) – najlepiej na przemian z corocznymi badaniami całego ciała metodą MRI (jedno badanie co 6 miesięcy). W badaniu MRI nie jest emitowane promieniowanie.
- Guz mózgu – od 18 roku życia coroczne badanie MRI mózgu.
- Mięsak tkanek miękkich i kości – od 18 roku życia coroczne badanie MRI całego ciała oraz USG jamy brzusznej i miednicy
- Rak przewodu pokarmowego – od 25 roku życia, endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego i kolonoskopia co 2–5 lat
- Czerniak – od 18 roku życia coroczne badanie skóry
Jak często występuje zespół Li-Fraumeni?
Trudno jest oszacować częstotliwość występowania zespołu Li-Fraumeni.
W Stanach Zjednoczonych, według danych zawartych w rejestrze pacjentów z zespołem Li-Fraumeni prowadzonym przez National Library of Medicine’s Genetics Home Reference, około 400 osób z 64 rodzin cierpi na tę chorobę.
Według stowarzyszenia Li Fraumeni Syndrome Association na całym świecie prawdopodobnie istnieje ponad 1000 wielopokoleniowych rodzin dotkniętych zespołem LFS.
Jeśli mam zespół Li-Fraumeni, czy moje dziecko też będzie go miało?
Osoby z zespołem Li-Fraumeni mają 1 na 2 lub 50% szans na przekazanie go swoim dzieciom.
Czy powinienem/powinnam rozważyć wykonanie badań dla siebie lub mojego dziecka?
Decyzja o wykonaniu badania jest sprawą osobistą. Osobom rozważającym wykonanie badania genetycznego TP53 zdecydowanie zaleca się skorzystanie z profesjonalnego doradztwa genetycznego przed podjęciem decyzji.
Przeprowadzenie badania u dziecka w rodzinie z LFS jest złożoną sytuacją, ponieważ decyzję muszą podjąć rodzice dziecka, z pomocą zespołu opiekującego się dzieckiem. Poradnictwo może również pomóc w radzeniu sobie z emocjami, które mogą pojawić się, gdy dana osoba dowiaduje się, że jest nosicielem nieprawidłowego genu.
Jeśli koszt badania stanowi problem, wiele firm zajmujących się badaniami genetycznymi może zapewnić pomoc finansową w pokryciu kosztów badań genetycznych. Doradcy genetyczni mogą pomóc pacjentom w znalezieniu informacji na temat tych usług.
Jak opłacić opiekę związaną z zespołem Li-Fraumeni?
Ponieważ LFS jest tak rzadkim schorzeniem, wiele osób pracujących w opiece zdrowotnej, w tym niektórzy lekarze, nie zna zaleceń dotyczących opieki zdrowotnej dla pacjentów. Może to oznaczać, że niektóre koszty związane z zespołem LFS nie są pokrywane przez firmy ubezpieczeniowe.
Stowarzyszenie Li-Fraumeni Syndrome Association posiada listę zasobów, które mogą być pomocne dla rodzin.
Pytania do zespołu opiekującego się dzieckiem
Rozważ zadanie następujących pytań:
- Jakie jest ryzyko, że zachoruję na raka?
- Czy powinienem/powinnam rozważyć wykonanie badań genetycznych?
- Jak mogę znaleźć doradcę genetycznego?
- Co mogę zrobić, aby zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka?
- Jakie mam możliwości w zakresie badań przesiewowych i profilaktyki nowotworowej?
- Czy historia chorób w mojej rodzinie zwiększa ryzyko zachorowania na raka?
- Czy członkowie mojej rodziny mogą mieć LFS?
- Czy skierują mnie Państwo do kliniki zajmującej się nowotworami dziedzicznymi, aby spotkać się z doradcą genetycznym i innymi specjalistami w dziedzinie genetyki?
- Czy leczenie nowotworu mojego dziecka powinno ulec zmianie, jeśli zostanie u niego zdiagnozowany LFS?
